"Uiteindelijk draait alles om het vertellen van een verhaal. Ik denk dat het belangrijk is te weten hoe je dat moet doen. Het maakt niet uit of het een film is of een grap die je aan tafel maakt. Sommige mensen vertellen grappen waar nooit iemand om lacht, bij anderen hang je direct aan hun lippen".  
Roman Polanski  (regisseur van o.a. Chinatown, Rosemary's baby en The Pianist )

Director of Photography (cameraman) de basis van het beroep. Geschreven door Paul van den Bos.
Bovenstaand citaat van Polanski slaat de spijker op zijn kop, welk verhaal ga ik hoe‚ vertellen. Dat geldt vanzelfsprekend voor een regisseur maar zeker ook voor een cameraman, omdat het visueel vertellen van een verhaal (het filmscenario) de essentie van zijn werk is.

Er bestaan voor het beroep cameraman, zoals bedoeld bij de NSC, internationaal meerdere benamingen. In de meeste Europese landen wordt het Engelse ‚"director of photography‚" gehanteerd, zo ook in Nederland. In onderstaand overzicht wordt vanaf nu de afkorting d.o.p. gebruikt.

De d.o.p. maakt de creatieve en technische vertaalslag van een filmscenario naar het filmbeeld op een bioscoopdoek en draagt de totale verantwoordelijkheid over het gehele fotografische proces. Alle inspanning van iedereen die aan een film meewerkt wordt uiteindelijk door de d.o.p. en zijn camera vastgelegd. Zijn belangrijkste taak ligt op de filmset, tijdens de opnameperiode.

U zult in dit overzicht een aantal Engelse benamingen en woorden tegenkomen, dit heeft te maken met de opkomst van de filmindustrie in Europa gedurende de 20 eeuw. In de meeste Europese landen en ook in Nederland, heeft men toen de Engelse benamingen direct overgenomen. Dolly, line-producer, production-designer, art-director, barndoor, focuspuller, crew, cast, storyboard, eye-pice, grip, clapper-loader, department, set, etc. Al deze benamingen en nog vele andere zijn hier toen direct geadopteerd.

Bij een Belgisch-Nederlandse coproductie, waarbij een deel van de Belgische filmcrew ook nog uitsluitend Frans spreekt en de Nederlanders zich van hun beste schoolfrans bedienen, kan dat tot leuke spraakverwarringen leiden, maar is er nooit een probleem met de benamingen van functies en apparatuur, daarbij is vrijwel alles hetzelfde.  

  1. Inleiding

Om inzicht in het werk van een d.o.p. te krijgen is een korte vergelijking wellicht op zijn plaats. Je kan het maken van een film vergelijken met de uitvoering van een symfonie door een symfonieorkest; in beide gevallen moeten de uitvoerende medewerkers (orkestmusici of filmcrewleden) goed met elkaar kunnen samenwerken, je kan ook zeggen ‚"ze moeten dezelfde taal spreken‚". Als de strijkers (violen) en de kopersectie (trompetten, hoorns) niet goed naar elkaar luisteren en ook niet goed op de dirigent letten dan klinkt de muziek vals of, in het geval van een film, is de film onevenwichtig of zelfs onbegrijpelijk. Samenwerking is in beide voorbeelden essentieel.

Tijdens de opnameperiode van een film werkt de d.o.p. zeer nauw samen met de regisseur en de production-designer. Dit creatieve trio moet er voor zorgen dat we als kijker meegaan in het verhaal, ons kunnen inleven in de film, moeten lachen of misschien wel huilen om de emoties die we ondergaan, kortom zij bepalen hoe we het verhaal (scenario) te zien krijgen en emotioneel beleven. Bij de totstandkoming van een speelfilm, houden de makers zich bezig met fictie, zij creëren een z.g. nieuwe fictieve werkelijkheid, een werkelijkheid die in het geval van een speelfilm te zien is op een bioscoopdoek. De basis voor een speelfilm is altijd een verhaal, een verhaal dat opgeschreven staat in het filmscenario, dit scenario is de basis van de speelfilm. Een scenario kan zijn geschreven door een scenarioschrijver, maar het komt ook voor dat een filmregisseur het scenario zelf schrijft.

Tijdens de opnameperiode luisteren de diverse functies en verantwoordelijkheden nauw, hieronder de belangrijkste medewerkers ‚"achter de lens‚", zij staan elk aan het hoofd van hun eigen department.

1. Producent
2. Regisseur / scenarioschrijver
3. D.o.P. (director of photography)
4. Production designer / art-director

Een departement bestaat uit een aantal medewerkers die onder leiding de benodigde taken uitvoeren. Deze medewerkers werken op free-lancebasis en worden door de producent voor de opnameperiode gecontracteerd. De d.o.p. kiest de medewerkers voor zijn department vrijwel altijd in samenspraak met regie en productie. Als een productie enige omvang heeft bestaat zo‚"n departement al gauw uit meer dan tien mensen.

1.1 Producent

Een filmproducent is verantwoordelijk voor de algehele organisatie van een film. Hij is degene die de financiën overziet en verantwoordelijk is voor alle zakelijke en organisatorische aspecten. Een van zijn belangrijkste taken is er voor te zorgen dat het begrote budget er ook werkelijk komt. Dit budget is meestal samengesteld uit subsidiegeld en particuliere investeringen.

De producent is directeur van zijn of haar filmproductiemaatschappij, dit is in de meeste gevallen een BV of CV. Het is niet ongebruikelijk dat voor een bepaalde film een BV of CV wordt opgericht die de naam van de film draagt. In samenspraak met de regisseur wordt een cast en crew samengesteld.

  1.2 Regisseur

De regisseur is de verantwoordelijke persoon voor de creatieve uitvoering van een filmproject en wordt in Europa ook vaak gezien als de ‚"maker‚" van de film, zoals de auteur van een boek. Hij is de artistieke leider en moet veel belangrijke beslissingen nemen, beslissingen die direct ingrijpen in het filmproces. Enige voorbeelden: casting ( keuze van acteurs), crew, filmlocaties, decorbouw, studio, kostuums, grime, greenscreen /compositing, montage, digitale nabewerking en post-productie.

Deze beslissingen neemt hij vrijwel altijd in samenspraak met de producent en de d.o.p. Een regisseur is ook vooral inspirator, klankbord en vertrouwenspersoon van de acteurs, hij moet heel goed kunnen aangeven hoe en wat er van hen wordt verwacht. Verder zal hij in nauwe samenwerking met de d.o.p. de visuele aanpak bespreken en samen met hem de te volgen camerastijl en uitvoering daarvan vaststellen.

  1.3 Director of Photography

Het visueel vertellen van het verhaal (scenario) is in essentie het werk van de d.o.p.. Zijn belangrijkste taak ligt op de filmset, daar creërt hij door middel van licht, lenzen en cameravoering een zichtbare atmosfeer die het verhaal ondersteunt en de visie van de regisseur deelt. De d.o.p. is betrokken bij alle stadia van een speelfilmproductie: voorbereiding, opname en post-productie. Met de komst van nieuwe digitale technieken zijn de creatieve mogelijkheden sterk vergroot, kennis van dit hele traject behoort tot zijn basiskennis. Vrijwel altijd heeft de d.o.p. zijn opleiding op HBO niveau genoten, in de meeste gevallen Filmacademie. Het echte filmvak leer je pas op de set, en vrijwel elke d.o.p. heeft dan ook lange tijd bij verschillende ervaren d.o.p.‚"s als camera-assistent gewerkt. Setervaring is essentieel, het heeft je geleerd vele stappen vooruit te denken en waar en waneer je als verantwoordelijk persoon ergens moet ingrijpen. De keuze van de regisseur voor een bepaalde d.o.p. is eigenlijk altijd een emotionele keuze; de d.o.p. fotografeert gelijk zichzelf en het resultaat is een reflectie van zijn ziel. Kaders, lensgebruik, licht/schaduw, ritme en camerabeweging, dit alles is zijn handschrift. Buiten dit persoonlijke handschrift moet hij evengoed beschikken over management- en sociale vaardigheden.

Mede bepalend is het werk dat hij in het verleden heeft gedaan, of kennen regisseur en d.o.p. elkaar van eerdere producties. De d.o.p. staat aan het hoofd van zijn camera-department. Dit department bestaat uit zijn directe medewerkers met hun specifieke kennis van camera-, grip-, en lichtapparatuur.

Een d.o.p. wordt geëngageerd door een producent, meestal op voordracht van een regisseur. Na een onderhandelingsperiode wordt het contract opgemaakt dat door beide partijen wordt ondertekend.

  1.4 Production designer / art-director

 De production designer is verantwoordelijk voor ‚"the overall look ‚"van een film. Hij ontwerpt een stijl en tijdsbeeld dat nauw aansluit bij het scenario. Alles wat er ‚"voor de lens‚" te zien is aan exterieurs, interieurs, aankleding, decors, locaties etc. valt onder zijn verantwoordelijkheid en hij geeft leiding aan de uitvoering van dit concept. Hij coördineert alle vormgevende disciplines van het art-department en werkt nauw samen met de artdirector. De artdirector staat aan het hoofd van het art-department, hij zorgt voor de invulling en uitwerking van het concept. Hij heeft soms vele medewerkers onder zich die zorgen voor de rekwisieten en de bouw en plaatsing van de benodigde decors. Vooral bij een periodefilm is het art-department een van de grootste afdelingen van een productie.

  2. Voorbereiding, opname en post-production (afwerking)

In het onderstaande een wat uitgebreid overzicht van het ontstaan, opname en afwerking van een speelfilm met daarin de specifieke rol van de d.o.p.

Zoals alles begint ook een film met een goed idee, een idee dat uitgroeit tot een plan, een plan dat steeds vastere vorm aanneemt en voorzichtig op papier wordt gezet. Er wordt een treatment geschreven; dat is het verhaal in een notendop. Meestal bespreekt de schrijver, dit kan een scenarioschrijver of een regisseur zijn, het plan met een bekende uit het vak, iemand op wiens oordeel hij vertrouwt. Dan volgt het schrijven van het synopsis; dit is de voorloper van het eigenlijke scenario. Vrijwel altijd volgen er dan meerdere gesprekken met meerdere ingewijden en naar aanleiding daarvan ook meerdere versies van het synopsis. Intussen wordt gezocht naar een producent die de film wil realiseren. Op basis van het synopsis vraagt de producent een (scenario) schrijf subsidie aan bij het Nederlands Fonds voor de Film in Amsterdam. Een commissie oordeelt over het synopsis en als dit positief uitvalt krijgt de schrijver geld om een eerste lange scenarioversie te schrijven, dit kost vaak maanden. Als de schrijver en regisseur niet dezelfde persoon zijn gaat de producent nadenken welke regisseur bij dit scenario zou passen. Er volgt dan meestal een lange periode van meerdere scenarioversies en de producent gaat uitzien naar aanvullend geld om de film te realiseren. Intussen wordt er ook nagedacht over cast, crew, locaties, en wie de film het best kan ‚"draaien‚" (jargon) d.w.z. welke d.o.p. zal worden benaderd om het camerawerk te doen. Regisseurs hebben vaak voorkeur voor een bepaalde d.o.p., men kent elkaar, heeft vaak eerder met elkaar gewerkt en de regisseur houdt van de creatieve inbreng en het vakmanschap die een bepaalde d.o.p. met zich mee brengt. Veelal zal de producent meegaan in de keuze van een regisseur, beider samenwerking is van cruciaal belang. Ook wordt in dit stadium de definitieve versie van het scenario geschreven en in veel gevallen worden de idee?´n en opmerkingen van de d.o.p. hierin meegenomen. Deze opmerkingen hoeven niet alleen van technische aard te zijn, een d.o.p. kijkt ook naar de inhoudelijke kant en de haalbaarheid. Het scenario bevat alle scene‚"s die samen de film vormen en is in volgorde geschreven, je ‚"leest‚" de film van begin tot eind. 

  2.1 Voorbereiding

De voorbereidingstijd is voor een d.o.p. net zo belangrijk als de opnameperiode en duurt ook meestal even lang of zelfs langer. Hij moet zich het scenario geheel eigen maken, een bepaalde beelddrager kiezen en het post-productietraject uitstippelen. Met beelddrager wordt hier de keuze voor 35mm film of HD (High Definition) video bedoeld. Verder moet er een camera-, licht- en gripcrew  worden samengesteld.

De d.o.p. leest voor de eerste keer het definitieve scenario en vormt zich een algemeen beeld van de film, tegelijkertijd ziet hij de film dan al min of meer visueel voor zich. Deze eerste indruk is belangrijk en ook vaak bepalend hoe het filmbeeld er uiteindelijk uit zal zien. Een d.o.p. moet zich direct in elke tijd kunnen verplaatsen, een scenario dat zich in het verleden afspeelt vraagt meestal een andere visuele aanpak dan een verhaal dat speelt in het heden of de toekomst.

Hij kijkt vooral naar de algehele sfeer, karakterbeschrijving van de rollen (acteurs), visuele mogelijkheden, inhoudelijke lijnen en omvang van de productie. Daarna volgen er meerdere gesprekken met regisseur, producent en production-designer over inhoud, uitvoering, budget en alles wat met de film te maken heeft.

Bij de productie van een film zijn er twee belangrijke actiestromen; verbeelding en realiteit. De d.o.p. staat op het kruispunt van deze twee en gebruikt zijn artistieke en technische kennis om zowel de realiteit te beïnvloeden als de verbeelding te creëren.

Regisseur en d.o.p. zullen het scenario zo optimaal mogelijk willen verfilmen, de d.o.p. zal daarbij vooral letten op de creatief inhoudelijke kant en de technische en financiële mogelijkheden. Ook bij film is een budget eindig. Om een verhaal visueel te vertellen heeft hij een camera-, grip- en lichtcrew met de bijbehorende techniek tot zijn beschikking, dit is zijn department. Het aansturen van dit geheel hoort bij de basis van zijn beroep. Bij een film van enige omvang kan zo'n departement snel uit meer dan 15 personen bestaan.

Het mag als vanzelfsprekend beschouwd worden dat de d.o.p. alle technische facetten van zijn vak beheerst, de inspanningen van een voltallige filmcast en crew worden tenslotte door zijn camera vastgelegd.

In dit stadium zijn de repetities met de acteurs begonnen en vaak is de d.o.p. daarbij aanwezig. Zo wordt er een vertrouwensband met de acteurs opgebouwd en kan hij de personages die zij tijdens de opname spelen de juiste visuele atmosfeer meegeven. Met de regisseur werkt hij een visueel concept uit, dat overgaat in het maken van de decoupage. Decoupage is het opdelen van alle scene‚'s in shots, camerastandpunten en camerabewegingen.

In Nederland is het gebruikelijk dat regisseur en d.o.p. de decoupage gezamelijk maken, dit heeft als voordeel dat tijdens de opname weinig discussietijd verloren gaat. De aandacht van de regie kan dan volledig naar de acteurs gaan en de d.o.p. richt zich op camera en licht.

Als de meeste opnamelocaties bekend zijn zal de d.o.p. gaan werken aan een beeld-en lichtconcept.

2.2 Opname

Tijdens de opnameperiode wordt de film shot voor shot opgenomen tot is het kleinste detail en met de grootste zorgvuldigheid. Een filmproductie heeft te maken met ingewikkelde logistiek, beschikbaarheid van acteurs die tijdens de opnameperiode vaak ook nog ergens in het land moeten optreden, grote tijdsdruk en voor- en tegenspoed. Vaak is er zon en/of regen als dat helemaal niet is gewenst, en soms zit alles mee en is iedereen gelukkig, het is als het leven zelf.   

Tijdens de opname zijn de acteurs de belangrijkste mensen van de set, van hen moet ‚"het‚" komen. Zij hebben een rol aangenomen, zijn in de huid van een ander gekropen en brengen de emotie die bij dat personage past over op de toeschouwer.

Behalve de acteurs en de regisseur, bepaalt de d.o.p. in hoge mate hoe die emotie op de toeschouwer wordt overgebracht, hij is het die hun emoties met 24 beelden per seconden met de camera vastlegt. Ze staan in zijn licht en lopen door zijn schaduw en hij weet het best met welke lens hun close-up moet worden gedraaid. Als de chemie tussen acteurs, regie en d.o.p. ontbreekt is de ziel uit de film wat vrijwel altijd negatief uitpakt op het publiek. In relatie tot de acteurs heeft de d.o.p. een vertrouwensfunctie, zij moeten er op kunnen vertrouwen dat hij hen zo goed en integer mogelijk in beeld brengt.

Er is altijd een spanningsveld tussen creativiteit en de dwingende realiteit van alledag, de d.o.p. is dan iemand die kan anticiperen, stressbestendig is en overzicht heeft.

2.3 Postproductie

Met postproductie wordt de afwerking van de film bedoeld. Hieronder vallen ook montage en digitale beeldbewerking. De d.o.p. draagt geen directe verantwoordelijkheid voor de uiteindelijke montage, maar is in deze fase vaak wel een klankbord voor de regisseur. Met de komst van de digitale technieken zijn de creatieve mogelijkheden tijdens de postproductie sterk vergroot. Bij steeds meer films wordt gebruik gemaakt van green-screen en digital intermediate techniek. Tijdens de eindfase begeleidt de d.o.p. de colorist van het filmlab, dan wordt de kleur en helderheid bepaald. Tenslotte controleert hij de definitieve eindkopie en worden aan de hand daarvan de oplagekopieën gemaakt.

Als dat allemaal is gebeurd, dan is het tijd voor de rode loper. De acteurs kijken in de flitsen van de roepende fotografen en de d.o.p. kijkt of de das van zijn smoking recht zit, het is tijd voor de premiëre.

Dan gaat het zaallicht uit en is het tijd voor de verbeelding, verbeelding die ooit begon als een idee, een idee dat langzaam groeide en de eerste letters op het papier verschenen.

  • latest NSC member projects:

    Hunter Street
    Hunter Street (2017)

    Bart Beekman

    8 images
    Hostage X
    Hostage X (2017)

    Robert M. Berger

    2 images
    Purgatorium
    Purgatorium (2017)

    Robert M. Berger

    3 images
  • follow NSC updates: